به گزارش خبرگزاری مهر، شعر در تاریخ تمدن اسلامی، فراتر از یک قالب ادبی، همواره ابزاری برای انتقال اندیشهها، ثبت رویدادهای تاریخی و تبیین باورهای دینی بوده است. در این میان، شاعران فارسیزبان با سرودن اشعاری در مدح و منقبت اهلبیت(ع)، نقش مهمی در معرفی شخصیت، فضایل و سیره پیشوایان شیعه ایفا کردهاند. از قصاید ناصرخسرو و سنایی تا سرودههای محتشم کاشانی و دیگر شاعران آیینی، ارادت به خاندان پیامبر(ص) و بازتاب آموزههای آنان، بخش قابل توجهی از میراث شعر فارسی را شکل داده است.
شاعران فارسیزبان در طول قرنها کوشیدهاند با بهرهگیری از ظرفیتهای ادبی و هنری شعر، مفاهیمی همچون عدالتخواهی، آزادگی، شجاعت، ایثار و ولایت را در قالب مدح، مرثیه و اشعار تعلیمی به مخاطبان منتقل کنند. در این آثار، شعر نهتنها وسیلهای برای ابراز محبت و ارادت به اهلبیت(ع)، بلکه بستری برای معرفی جایگاه تاریخی و اعتقادی آنان و ترویج آموزههای دینی در میان مردم بوده است.
این سنت ادبی البته محدود به زبان فارسی نیست و در ادبیات عرب نیز پیشینهای دیرینه دارد. از نخستین سدههای اسلامی، شاعران بسیاری با سرودن اشعار ولایی، به بیان فضایل اهلبیت(ع)، روایت رویدادهایی همچون غدیر و تبیین مسئله امامت پرداختهاند. بخشی از این اشعار در دیوانها و منابع تاریخی ثبت شده و بخشی دیگر در گذر زمان، از مجموعههای شناختهشده ادبی کنار مانده و تنها در نسخههای خطی کهن باقی مانده است.
بازیابی و تصحیح این آثار، علاوه بر حفظ میراث ادبی جهان اسلام، میتواند زوایای تازهای از تاریخ اندیشه شیعی و جایگاه اهلبیت(ع) در ادبیات اسلامی را آشکار کند. کتاب «سه چکامه ولائی از ابوتمام طائی» از جمله پژوهشهایی است که با همین رویکرد، به شناسایی و احیای سه قصیده کمیاب از یکی از برجستهترین شاعران عرب در قرن سوم هجری پرداخته است.
کتاب «سه چکامه ولائی از ابوتمام طائی» از آثار منتشرشده بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، در هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی مورد تقدیر قرار گرفت. این اثر پژوهشی، سه قصیده شیعی ابوتمام حبیب بن اوس طائی را بر اساس ۱۱ نسخه خطی کهن از کتابخانههای مختلف جهان تصحیح، ترجمه و شرح کرده است.
به همین مناسبت، با حبیب راثی تهرانی، یکی از نویسندگان این کتاب، درباره انگیزه شکلگیری پژوهش، چگونگی دستیابی به نسخههای خطی، اهمیت قصاید بازیابیشده و نقش این اشعار در شناخت گرایش مذهبی ابوتمام گفتوگو کردهایم که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
مهمترین انگیزه شما برای پژوهش درباره سه قصیده ابوتمام چه بود و این تحقیق چگونه شکل گرفت؟
یکی از مهمترین انگیزههای من برای انجام این پژوهش، واقعه غدیر و مسئله جانشینی حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) بود. غدیر افزون بر ابعاد کلامی، اعتقادی و تاریخی، بازتاب بسیار گستردهای در ادبیات اسلامی داشته و شاعران، ادیبان و نویسندگان فراوانی در طول قرنها درباره آن سخن گفتهاند.
ادبیات منظوم و منثور همواره یکی از محملهای ماندگار ثبت وقایع تاریخی در تمدن اسلامی بوده است. نمونههای فراوانی از عصر جاهلی تا دوران معاصر وجود دارد که این موضوع را نشان میدهد. به همین دلیل، ادبیات شیعی نیز بهعنوان یکی از منابع مهم در بررسی واقعه غدیر و مسئله خلافت امیرالمؤمنین علی(ع) مورد توجه محققان قرار گرفته است.
آثار مهمی همچون «الغدیر»، «اعیان الشیعه» و «عبقات الانوار» نیز از این ظرفیت ادبی برای بررسی و تبیین مباحث تاریخی و اعتقادی بهره بردهاند.
کتاب «سه چکامه ولائی از ابوتمام طائی» نیز در همین مسیر شکل گرفت. هدف ما این بود که سه قصیده کمیاب و ارزشمند از یکی از بزرگترین شاعران شیعی قرن سوم هجری را شناسایی، تصحیح، ترجمه و شرح کنیم و در اختیار پژوهشگران و علاقهمندان به ادبیات و تاریخ تشیع قرار دهیم.
در میان شاعران برجسته جهان اسلام، چرا ابوتمام را برای این پژوهش انتخاب کردید؟
ابوتمام حبیب بن اوس طائی از بزرگترین شاعران عرب در عصر عباسی است و جایگاه بسیار برجستهای در تاریخ ادبیات عرب دارد. آوازه او در طول قرون گسترش یافته و دیوان اشعارش در کنار کتاب مشهور «الحماسه»، از آثار ارزشمند میراث ادبی جهان اسلام به شمار میآید.
همین جایگاه ممتاز ادبی سبب میشود سرودههای شیعی او نیز اهمیت ویژهای پیدا کنند. قصیده غدیریه ابوتمام از جمله آثاری است که پیش از این تنها بهصورت مختصر و پراکنده در برخی منابع مورد اشاره قرار گرفته بود و همین مسئله، ضرورت بررسی دقیقتر آن را برای ما دوچندان کرد.
آیا پژوهش شما از ابتدا بر هر سه قصیده متمرکز بود یا در جریان تحقیق به اشعار دیگری نیز دست یافتید؟
در ابتدا قصیده غدیریه مورد توجه ما قرار داشت، اما در جریان مراجعه به منابع رجالی شیعه متوجه شدیم دو قصیده دیگر از ابوتمام نیز وجود داشته که در برخی کتابهای اخبار و رجال به آنها اشاره شده است.
این دو قصیده در دیوانهای موجود ابوتمام درج نشده بودند و تصحیح و شرح مستقلی نیز درباره آنها صورت نگرفته بود. همین خلأ ما را به جستوجوی گستردهتر در گنجینههای نسخ خطی کشاند تا بتوانیم رد این اشعار را در نسخههای کهن پیدا کنیم.
فرایند جستوجو و دستیابی به نسخههای خطی چگونه انجام شد و در نهایت به چه منابعی دست یافتید؟
برای دستیابی به متن این قصاید، مجموعهای از نسخههای خطی دیوان ابوتمام را در کتابخانهها و گنجینههای مختلف جهان بررسی کردیم. در جریان این پژوهش، نسخههایی از مصر، ایران، ترکیه، هلند و مراکش به دست آمد که مورد مقابله و بررسی قرار گرفتند.
قدیمیترین نسخهای که در این پژوهش مورد استفاده قرار گرفت، از روی نسخهای متعلق به سال ۳۸۱ هجری قمری کتابت شده بود و خوشبختانه قصاید مورد نظر ما را نیز دربرداشت.
در نهایت توانستیم سه قصیده را بر اساس ۱۱ نسخه خطی کهن تحقیق و تصحیح کنیم. استفاده از نسخههای متعدد این امکان را فراهم کرد که تفاوت ضبط اشعار را بررسی کنیم و به متنی دقیقتر و مستندتر دست یابیم.
این سه قصیده چه موضوعاتی دارند و از نظر محتوایی چه تفاوتهایی میان آنها وجود دارد؟
سه قصیدهای که در این کتاب تصحیح و شرح شدهاند، شامل «رائیه غدیریه»، «میمیه امامیه» و قصیدهای در مدح بنیهاشم و ذم بنیامیه هستند.
دو قصیده نخست پیش از این نیز مورد توجه برخی نویسندگان آثار مهم شیعی، از جمله «الغدیر» و «اعیان الشیعه»، و شماری از منابع رجالی قرار گرفته بودند؛ اما امتیاز پژوهش حاضر این است که هر سه قصیده بر اساس نسخههای خطی متعدد و کهن تصحیح، ترجمه و شرح شدهاند.
این اشعار علاوه بر ارزش ادبی، از نظر تاریخی و اعتقادی نیز اهمیت دارند و میتوانند در شناخت اندیشه و گرایش مذهبی ابوتمام مورد استفاده قرار گیرند.
به نظر میرسد قصیده سوم از نظر نسخهشناسی وضعیت متفاوتی دارد. اهمیت شناسایی این قصیده در چیست؟
بله، قصیدهای که در مدح بنیهاشم و ذم بنیامیه سروده شده، در منابع ادبی و اسلامی موجود نبود و پیش از این در دیوانهای شناختهشده ابوتمام نیز در دسترس قرار نداشت.
این قصیده برای نخستینبار از روی نسخهای متعلق به سال ۵۵۰ هجری شناسایی شد و در کتاب حاضر مورد تصحیح، ترجمه و شرح قرار گرفت.
از این جهت میتوان گفت یکی از دستاوردهای مهم پژوهش ما، بازیابی و معرفی همین قصیده است؛ اثری که پیش از این در منابع شناختهشده ادبی در دسترس پژوهشگران نبود و اکنون امکان مطالعه و بررسی آن فراهم شده است.
این سه قصیده تا چه اندازه میتوانند در شناخت اندیشه و گرایش مذهبی ابوتمام مؤثر باشند؟
یکی از مهمترین شواهد درباره امامیبودن ابوتمام، همین قصیده غدیریه است. رجالشناس بزرگ شیعه، ابنغضائری، نخستینبار به این قصیده اشاره کرده و ابنشهرآشوب نیز ابیاتی از آن را در کتاب «مناقب آل ابی طالب» آورده است.
مضامین موجود در این سه قصیده از نظر اعتقادی و تاریخی اهمیت فراوانی دارند و نسبت شاعر با اهلبیت(ع) را نشان میدهند.
«رائیه غدیریه» و «میمیه امامیه» نیز از همین جهت پیشتر مورد توجه نویسندگان و رجالشناسان شیعه قرار گرفته بودند. بررسی این اشعار در کنار دیگر شواهد تاریخی و ادبی، میتواند به شناخت دقیقتر اندیشه و مذهب ابوتمام کمک کند.
در شرح و تفسیر این قصاید چه روشی را دنبال کردید؟ آیا پژوهش صرفاً بر جنبههای ادبی متمرکز بوده است؟
تلاش ما این بود که شرح اشعار تنها به ترجمه ابیات محدود نشود. به همین دلیل، در کنار توضیح واژگان و نکات ادبی، آرایههای بلاغی، صنایع لفظی، ارتباط میان ابیات و معنای آنها نیز بررسی شده است.
همچنین هرجا اقتضای بیت وجود داشته، به جنبههای روایی، تاریخی و اعتقادی آن پرداختهایم تا خواننده بتواند علاوه بر معنای ادبی شعر، زمینه تاریخی و فکری آن را نیز بهتر درک کند.
در واقع، هدف ما ارائه شرحی جامع بود که هم برای پژوهشگران ادبیات عرب و هم برای محققان تاریخ و معارف شیعی قابل استفاده باشد.
با توجه به اهمیت نسخههای خطی در این پژوهش، چه امکاناتی برای بررسی و مقایسه نسخهها در اختیار محققان قرار دادهاید؟
برای آنکه پژوهش قابلیت استناد بیشتری داشته باشد، علاوه بر متن تصحیحشده قصاید، گزیدهای از تصاویر نسخههای خطی نیز در کتاب آمده است.
همچنین جدول نسخهبدلها ارائه شده تا پژوهشگران بتوانند تفاوت ضبطها در نسخههای مختلف را مشاهده و بررسی کنند.
تلاش ما این بوده است که مخاطب تنها با نتیجه نهایی تصحیح روبهرو نباشد، بلکه بخشی از شواهد نسخهشناختی پژوهش نیز در اختیار او قرار گیرد و بتواند بر اساس آنها به بررسی دقیقتر متن بپردازد.
کتاب علاوه بر تصحیح و شرح سه قصیده، چه مباحث دیگری را دربرمیگیرد؟
در بخشهای مختلف کتاب به زندگی و وفات ابوتمام، تشیع امامی او، مسئله تحریف دیوان، ویژگیهای زبان و شعر ابوتمام و روش تصحیح پرداخته شده است.
همچنین متن قصیده غدیریه، میمیه امامیه و قصیده مدح بنیهاشم و قدح بنیامیه بهصورت مستقل بررسی و شرح شدهاند.
هدف این بوده است که کتاب هم برای پژوهشگران ادبیات عرب و نسخههای خطی قابل استفاده باشد و هم برای کسانی که درباره تاریخ ادبیات شیعی و بازتاب اندیشه امامت در شعر عربی تحقیق میکنند.
در پایان، درباره مشخصات کتاب و انتشار آن نیز توضیح دهید.
کتاب «سه چکامه ولائی از ابوتمام طائی» در ۴۲۵ صفحه و با نویسندگی بنده و عذرا یزدیمهر، به همت انتشارات بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در سال ۱۳۹۹ منتشر شده است.
این کتاب علاوه بر متن اصلی، دارای چکیدههای انگلیسی و عربی است و دو مقدمه نیز بر آن نوشته شده است؛ یکی به قلم مرحوم علامه سید محمدرضا حسینی جلالی و دیگری به قلم استاد شیخ قیس بهجت العطار.
نظر شما